حسنعلى خان افشار
14
سفرنامه لرستان و خوزستان ( فارسى )
است . سبك نگارش كتاب با اينكه پيرو ويژگىهاى زمان خود است ، از شخصيت نويسنده نيز سخت تأثير پذيرفته است : بىبهرگى نويسنده از دانش بالا و وابستگىاش به گروهى ويژه ، همچنين پيشينهء خانوادگى او كه از افشارهاى ارومى مىباشد ، نثرى را پديد آورده است كه گذشته از جملههاى سست و گاه غير دستورى آن ، تا حدودى تلگرافى و با توجه به موقعيتهاى گفتارى ، شغلى و ويژگىهاى گويشى پديد آورندهء آن ، نزديك به زبان گفتارى است . ازاينرو زاويه ديد نويسنده ، سوم شخص است و كتاب با عبارتهايى چون « خانزاد قديم كه به خاكپاى مبارك جسارت به عرض نموده » آغاز مىشود و با گفتههايى از اين دست ادامه مىيابد و سرانجام با عبارت « خانزاد صميم و چاكرزادهء قديم . . . » به پايان مىرسد . واژگانى چون بافزا ( بافضا ، باصفا ) ، كم ( كمپ ) و . . . فراوان در آن ديده مىشوند . همچنين ويژگىهاى نحوى تركى آذرى به روشنى در آن پيداست . سفرنامه لرستان و خوزستان يادداشتهاى روزانهء يكى از كارمندان دربار ناصرى است كه به پاس كوششهاى اردشير ميرزا و سهام الدوله در بازگردانى آرامش به استانهاى جنوب غربى ايران ، از سوى پادشاه براى بردى خلعت حكمرانان ياد شده ، و نيز فرمان پيوستن حكومت گلپايگان به قلمرو حاكم بروجرد ، مأمور مىشود . كتاب به شيوهء روزنامهنويسى فراهم آمده و افزون بر آن از شهرهاى سر راه نيز گزارش چشمگيرى بدست مىدهد . با توجه به رويدادهاى زمان نگارش كتاب - آنگونه كه در مقدمه آمده است - ارزش و سودمندى چنين يادداشتهايى بر كسى پوشيده نيست زيرا ، از گزارش وقايعنگاران رسمى كه بگذريم ، اين نخستين ، و يگانه گزارش مستقيم يك فرستادهء رسمى دربار ايران از روزگار پريشان استانهاى جنوب غربى كشور مىباشد . سفرنامه حسنعلى خان با همه فشردگىاش دربردارندهء دادههاى بسيارى است : بدست دادن گزارشى از اوضاع اقتصادى ، اجتماعى ، ريختشناسى ، شمار خانوار و جمعيت روستاها و شهرهاى سرراه ؛ اشاره به اوضاع امنيتى راهها و منطقه ، توجه به طبقات اجتماعى و گروههاى سياسى در شهرها : روحانيون ، اشراف و . . . ، توجه به آثار باستانى ، توجه ويژه به حياتوحش و زندگى گياهى و جانورى ، اشاره به شاعران و بزرگانى كه تنها از راه اين گزارش با آنها آشنا مىشويم ، به دست دادن گزارشى از چگونگى اردوگاههاى نظامى